Upala pluća (pneumonija)

« nazad

Uvod

Pneumonija je zapaljenje tkiva u jednom ili oba plućna krila. Obično je izazvana infekcijom.

Na kraju disajnih puteva u plućima postoje grupe sitnih vazdušnih kesa koje se zovu alveole. Ako imate pneumoniju, ove sitne kesice postanu upaljene i napune se tečnošću.

Pored toga što izaziva kašalj, upala otežava disanje. To  takođe znači da vaše tijelo slabije apsorbuje oksigen.

Koliko je česta

Pneumonija se češće javlja tokom jeseni i zime.

Pneumonija se može javiti kod ljudi svih dobi. Međutim, kod nekih grupa ljudi ona je češća i može imate teži oblik. Na primjer:

  • bebe, mlađa djeca i stariji ljudi,
  • pušači, i
  • ljudi sa drugim zdravstvenim problemima, kao što je bolest pluća ili oslabljen imunitet.

Takođe je veća vjerovatnoća da će ljudi iz ovih grupa trebati bolničko liječenje.

Koliko je ozbiljna?

Neki oblici pneumonije mogu biti teži nego drugi, u zavisnosti od uzroka.

Blaža pneumonija se obično može liječiti kod kuće. LJudi koji su inače zdravi se obično brzo oporave. Međutim, može doći do komplikacija.

Za ljude koji imaju druge zdravstvene probleme, pneumonija može biti teška i možda će biti neophodno bolničko liječenje. Ponekad pneumonija može biti fatalna.

 

Simptomi

Simptomi pneumonije variraju – ljudi mogu imati različite kombinacije simptoma.

Simptomi se mogu naglo pojaviti, na primjer, u roku od 24-48 sati. Međutim, takođe se mogu sporije razvijati, tokom nekoliko dana.

Česti simptomi

Ako imate upalu pluća, vjerovatno ćete imati i otežano disanje (dispneja). Disanje može biti ubrzano i plitko. Možete osjećati da vam ponestaje daha, čak i kada se odmarate.

Drugi česti simptomi mogu biti:

  • iskašljavanje šlajma (gusta sluz) koji može biti žut, zelen, smeđkast ili krvav,
  • vizing (sviranje u grudima),
  • ubrzan rad srca,
  • groznica,
  • opšti osjećaj slabost,
  • znojenje i drhtanje,
  • gubitak apetita, i
  • bolovi u prsima.

Stariji ljudi koji imaju upalu pluća mogu imati manje simptoma. Na primjer, manja je vjerovatnoća da će imati groznicu nego kod mlađih ljudi.

Drugi simptomi

U rijetkim slučajevima, simptomi pneumonije mogu biti:

  • iskašljavanje krvi (hemoptiza),
  • glavobolje,
  • umor,
  • mučnina,
  • povraćanje, i
  • bolovi u zglobovima i mišićima.

Teži simptomi

Teži simptomi mogu biti:

  • kada koža pomodri ili poplavi (cijanoza), i
  • zbunjenost i dezorijentisanost - naročito kod starijih ljudi.

Simptomi pneumonije mogu biti slični simptomima drugih infekcija u grudnom košu, kao što je akutni bronhitis.

 

Uzroci

Pneumonija može imati više uzroka. Najčešći uzrok je infekcija bakterijom. Virusna infekcija takođe može izazvati pneumoniju.

U rijetkim slučajevima, pneumoniju  može izazvati:

  • udisanje nečeg što oštećuje ili iritira pluća, kao što je povraćeni sadržaj ili dim,
  • alergija, ili
  • infekcija drugim vrstama bacila, kao što su gljivice.

Međutim, u mnogim slučajevima, uzrok pneumonije se ne može utvrditi.

Kako dolazi do infekcije?

Bacili koji izazivaju infekciju se obično udahnu.

U rijetkim slučajevima, pneumonija može nastati zbog infekcije u nekom drugom dijelu tijela, kada bacili dospiju u pluća putem krvotoka.

Pneumonija "stečena u zajednici"

Ako dobijete upalu pluća, to se ponekad zove pneumonija stečena u zajednici. To znači da niste bili u bolnici kada ste dobili bolest.

Ako dobijete upalu pluća dok ste u bolnici, to se ponekad zove pneumonija stečena u bolnici.

Vrste bacila koji izazivaju pneumoniju stečenu u zajednici se obično razlikuju od onih koji izazivaju bolnički stečenu pneumoniju.

Faktori rizika

Neke grupe ljudi imaju veći rizik da dobiju pneumoniju. Na primjer:

  • bebe i veoma mala djeca,
  • stariji ljudi,
  • pušači,
  • ljudi sa drugim zdravstvenim problemima, i
  • ljudi sa oslabljenim imunitetom.

Drugi zdravstveni problemi koji povećavaju rizik od pneumonije mogu biti:

  • druga bolest pluća kao što je astma ili cistična fibroza,
  • bolest srca,
  • bolest bubrega ili jetre, i
  • oslabljen imunitet.

Vaš imunološki sistem može oslabiti zbog:

  • nedavne bolesti kao što je gripa,
  • terapije za karcinom, kao što je hemoterapija,
  • uzimanja lijekova koji slabe imunitet nakon transplantacije organa, ili
  • bolesti kao što je HIV ili AIDS.

Bakterijska pneumonija

Najčešći uzrok pneumonije kod odraslih osoba je streptococcus pneumoniae. Ovaj oblik pneumonije se ponekad zove pneumokokalna pneumonija.

U rjeđim slučajevima, druge vrste bakterija mogu izazvati pneumoniju, uključujući:

    • “haemophilus influenza”, i
    • “staphylococcus aureus”

      Neke od tih drugih vrsta su još rjeđe (ponekad se zovu atipične). Među njih spadaju:

        • “mycoplasma pneumonia” – epidemije se javljaju svakih 4-7 godina, češće kod djece i mlađih osoba,
        • “chlamydia pneumonia”, i
        • “legionella pneumophila” – Legionarska bolest, rijedak oblik pneumonije.

          Virusna upala pluća

          Virusi takođe mogu izazvati pneumoniju, najčešće respiratorni sincicijski virus (RSV). Drugi virusni uzročnici mogu biti:

          • virus vodenih ospica, i
          • virus gripe (influenca) tip A ili B.

          Virusi su česti uzročnici pneumonije kod mlađe djece.

          Aspiracijska pneumonija

          U rijetkim slučajevima, pneumonija može biti izazvana udisanjem (inhaliranjem):

          • povraćenog sadržaja,
          • stranog tijela, kao što je kikiriki, ili
          • štetne supstance, kao što je dim ili neka hemikalija.

          Predmet ili supstanca koja se udahne iritira pluća ili ih oštećuje. To se naziva aspiracijska pneumonija.

          Pneumonija izazvana alergijama

          Pneumonija može biti izazvana udisanjem nečega na šta ste alergični, kao što je prašina, gljivice ili spore. Obično se javlja kod ljudi koji udahnu alergen:

          • na poslu, ili
          • kao posljedica slobodnih aktivnosti ili hobija.

          Medicinski naziv za pneumoniju izazvanu alergijom je ekstrinzični alergijski alveolitis (EAA) ili hipersenzitivni pneumonitis.

          Postoji više oblika ove vrste pneumonije. Obično dobijaju ime prema uzročniku. Na primjer:

          • farmerska pluća - izazvana prašinom iz pljesnive slame,
          • pluća uzgajivača ptica - izazvana izmetom ptica kao što su golubovi ili kanarinci,
          • pluća radnika u industriji piva - izazvana prašinom iz ječma ili sladom,
          • pluća perača sira - izazvana pljesnivim sirom, i
          • pluća korisnika "toplih kada" - izazvana bakterijama prisutnim u loše održavanim kadama i džakuzijima.

          Psitakoza je rijedak oblik pneumonije, izazvan bakterijom "Chlamydophila psittaci". Može se prenijeti na ljude sa zaraženih ptica kao što su papagaji, golubovi, kanarinci i australske papigice. Ova bolest se takođe naziva papagajska groznica ili papagajska bolest.

          Aspergiloza je drugi rijedak oblik pneumonije. Aspergilozu može izazvati alergija na gljivice koje se zovu aspergillus.

          Gljivična pneumonija

          Pneumonija koju izaziva gljivična infekcija pluća je rijetka kod ljudi koji su inače zdravi. Češće se javlja kod ljudi sa oslabljenim imunitetom (vidjeti 'faktore rizika' iznad).

          Gljivična pneumonija se može javiti kod ljudi koji putuju u zemlje gdje su ove infekcije česte. Na primjer, neki dijelovi SAD-a, Meksiko, Južna Amerika i Afrika.

          Medicinski nazivi za gljivičnu pneumoniju su histoplazmoza, kokidioidomikoza, i blastomikoza.

           

          Dijagnoza

          Da bi se lakše uspostavila dijagnoza, ljekar će vas pitati za simptome. Na primjer, mogu vas pitati sljedeće:

          • da li dišete brže nego inače (respiratorni ritam),
          • da li otežano dišete.
          • koliko dugo kašljete,
          • da li iskašljavate šlajm i kakve je boje, i
          • da li se bolovi u prsima pogoršavaju kada udišete i izdišete.

          Vaš doktor će vjerovatno poslušati stetoskopom vaša prsa i leđa, kako bi provjerio čuje li se šuškanje ili pucketanje.

          Takođe mogu preslušati vaša prsa lupkanjem – ako su pluća ispunjena tečnošću, to će izazvati različit zvuk nego kod normalnih, zdravih pluća.

          Takođe vam mogu provjeriti krvni pritisak.

           

          Tretman

          Blaži oblik pneumonije se obično može liječiti kod kuće. Obično se liječi antibioticima jer je bakterijska infekcija najčešći uzrok.

          Liječenje antibioticima je obično djelotvorno. Možete biti umorni nekoliko dana nakon što potrošite antibiotike, jer se vaš organizam još uvijek oporavlja.

          Treba da obavijestite svog porodičnog ljekara ako ne dođe do poboljšanja u roku od dva dana od početka terapije.

          Na primjer, možda nije došlo do poboljšanja zato što:

          • bakterija koja je izazvala infekciju može biti otporna na antibiotike. Vaš doktor može prepisati drugi antibiotik. Ili može prepisati terapiju drugim antibiotikom dok nastavljate da uzimate prvi.
          • Možda je uzročnik infekcije virus, a ne bakterija. Antibiotici nemaju nikakvo dejstvo na viruse. Vaš imunološki sistem će se odbraniti od infekcije stvaranjem odgovarajućih antitijela.

          Ponekad je potrebno bolničko liječenje, na primjer, ako su simptomi teški. Vidjeti dio "komplikacije" za više informacija.

          Samopomoć

          Sljedeći koraci mogu pomoći da se ublaže simptomi i da se njegujete. Uzmite tablete protiv bolova kao što je paracetamol ili ibuprofen da ublažite bolove i snizite temperaturu. Ne biste smjeli uzimati ibuprofen ukoliko:

          • ste alergični na aspirin ili druge nesteroidne antiinflamatorne lijekove (NSAID), ili
          • imate astmu, bolest bubrega, istoriju čira na želucu ili slabe probave.

          Ne preporučuju se lijekovi za kašalj. Kašljanjem izbacujete šlajm iz pluća, pa ako pokušate da zaustavite kašalj to može produžiti infekciju.

          Takođe, ne postoji dovoljno dokaza da su lijekovi za kašalj djelotvorni. Topao napitak sa medom i limunom može pomoći da se ublaži nelagoda izazvana kašljem.

          Pijte dosta tečnosti da izbjegnete dehidraciju. Dosta se odmarajte, da pomognete organizmu da se oporavi. Ako pušite, sada je pravo vrijeme da prestanete, jer pušenje šteti vašim plućima.

          Kada se simptomi poboljšaju, može biti potrebno neko vrijeme da biste se potpuno oporavili. Na primjer, kašalj se može nastaviti neko vrijeme. Razgovarajte sa svojim porodičnim ljekarom ako ste zabrinuti.

          Nakon liječenja

          Vaš porodični ljekar će vjerovatno tražiti da vas ponovo vidi otprilike šest sedmica nakon početka terapije.

          U nekim slučajevima, mogu vam zakazati dalje pretrage, kao što je rendgen grudnog koša. Na primjer, ukoliko:

          • se simptomi nisu poboljšali,
          • vam se vrate simptomi,
          • pušite, ili
          • imate preko pedeset godina.

          Nekim ljudima će se možda savjetovati da se vakcinišu protiv gripe ili pneumokokalnih infekcija nakon oporavka od pneumonije.

          Aspiracijska pneumonija

          Ako ste udahnuli (inhalirali) predmet koji izaziva pneumoniju, možda će biti potrebno da se on odstrani.

          Doktor to može uraditi koristeći cijev za pregled disajnih puteva u plućima, a zatim uklanjanjem udahnutog predmeta. To se zove bronhoskopija.

          Liječenje u bolnici

          Kod mlađe djece ili ljudi preko 65 godina, može biti potrebno bolničko liječenje pneumonije.

          Takođe može biti potrebno bolničko liječenje ukoliko:

          • se simptomi pogoršaju,
          • se simptomi ne poboljšaju, ili
          • imate primarnu bolest pluća, kao što je cistična fibroza.

          Ako vas prime u bolnicu, možda će vam raditi rendgen grudnog koša ili druge pretrage, da bi se uspostavila dijagnoza bolesti i da bi se ustanovilo koliko je ozbiljna.

          Ako je nivo oksigena u krvi nizak (hipoksija), možda će vam biti potreban dodatni oksigen. On se može dati maskom za lice. U težim slučajevima, može biti neophodno koristiti respirator (aparat za vještačko disanje).

          Možete dobiti terapiju intravenozno. Na primjer:

          • tečnosti, da bi se izbjegla dehidracija, ili
          • terapija antibioticima.

           

          Komplikacije

          Pneumonija može nastati:

          • kao komplikacija drugog teškog oboljenja, kao što je karcinom,
          • kao sekundarna bakterijska infekcija nakon virusnog oboljenja kao što je gripa, ili
          • nakon operacije ili povrede, naročito u predjelu prsa, zbog čega ne možete pravilno da dišete ili kašljete, omogućavajući nakupljanje šlajma.

          Ako imate ponovljene upale pluća, to može biti znak drugih zdravstvenih problema, kao što je primarna bolest pluća ili oslabljen imunitet.

          Bronhopneumonija

          Ponekad ljudi mogu imati bronhitis (upaljenje disajnih kanala u plućima) istovremeno kad i pneumoniju. To se zove bronhopneumonija.

          Pleuritis (upala porebrice), pleuritični bolovi i pleuralni izliv

          Pleuritis je kada dvije tanke opne između pluća i rebara postanu upaljene. Uzrok tome mogu biti bolesti pluća kao što je pneumonija.

          Ponekad simptomi teške pneumonije mogu uključivati pleuritičke bolove – oštre probadajuće bolove na jednom mjestu u prsima kada udišete. To takođe može biti simptom pleuritisa.

          U rjeđim slučajevima, tečnost se može nakupiti u prostoru između pluća i zida prsa. To se zove pleuralni izliv. Ako se ova tečnost inficira (empijema), obično će se uraditi drenaža koristeći iglu ili tanku cijev.

          Druge komplikacije

          Druge komplikacije pneumonije mogu uključivati:

          • tromboza dubokih vena (DVT),
          • apsces pluća, i
          • infekcija krvi, kao što je septikemija ili bakteremija.

          Infekcije krvi vas mogu učiniti veoma bolesnim i uglavnom se liječe u bolnici.

          U rijetkim slučajevima, pneumokokalna pneumonija može izazvati infekciju membrana koje prekrivaju mozak (pneumokokalni meningitis).

          LJudi sa oslabljenim imunitetom, na primjer, zbog HIV-a ili AIDS, ponekad dobiju oblik pneumonije koji se zove pneumocistična pneumonija. Uzročnik je bacil koji se zove pneumocystis jirovecii (ranije pneumocystis carinii).

          Rendgen grudnog koša i druge pretrage

          U nekim slučajevima, vaš porodični ljekar može zakazati rendgen grudnog koša ili druge pretrage – na primjer, ako simptomi ne počnu da se poboljšavaju u roku od 48 sati od početka terapije.

          Rendgen grudnog koša može pokazati koliko je pneumonija zahvatila pluća. Takođe može pomoći doktoru da razlikuje pneumoniju od drugih infekcija grudnog koša, kao što je bronhitis.

          Druge pretrage koje vaš porodični ljekar može zakazati mogu biti:

          • nalaz sputuma, ili
          • nalazi krvi.

          Ove pretrage mogu pomoći da se utvrdi koji bacil izaziva infekciju, analizom uzoraka sputuma ili krvi. Vaš doktor može odlučiti da prilagodi terapiju ukoliko se pretragama uspije ustanoviti koji bacil izaziva infekciju.

           

          Prevencija

          Vakcina

          Da bi se zaštitili od pneumonije, ljudi iz visokorizičnih grupa treba da se vakcinišu. Vakcine koje se preporučuju su:

          • pneumo vakcina (pneumokokna polisaharinska vakcina - PPV) koja štiti od pneumokoknih infekcija, i
          • vakcina protiv gripe (imunizacija protiv influence).

          Zdrav život

          Nemoguće je izbjeći bakterije i bacile, ali zdrav život, što podrazumijeva zdravu, izbalansiranu ishranu i redovno vježbanje će vam pomoći da budete zdravi.

          Neki od faktora načina života mogu povećati rizik od pneumonije. Na primjer:

          • pušenje,
          • zloupotreba alkohola, i
          • intravenozna upotreba ilegalnih droga.

          Prestanite pušiti

          Pušenje oštećuje pluća. To znači da se lakše mogu inficirati. Ako pušite, najbolje što možete učiniti da biste spriječili pneumoniju je da prestanete.

          Vaš porodični ljekar ili farmaceut vam takođe može pomoći i savjetovati vas kako da prestanete pušiti.

          Dobra higijena

          Možete pomoći da se zaustavi širenje bacila na druge ljude održavanjem dobre higijene. Na primjer:

          • Kada kašljete ili kišete, pokrijte usta ili nos maramicom, da biste uhvatili bacile.
          • Odmah bacite korištene maramice u kantu za smeće ili u wc šolju. Bacili mogu preživjeti nekoliko sati nakon što napuste nos ili usta.
          • Redovno perite ruke da biste izbjegli da prenesete bacile na nekog drugog ili na druge predmete.