« nazad

Artritis

Datum objave: 24. oktobar, 2011

Autor: Doc.dr Nenad Prodanović, Internista reumatolog Klinički centar, Banja Luka

Hronični artritisi su progresivna i onesposobljavajuća oboljenja koje karakteriše upala i oštećenje zglobova, kao i brz razvoj radne nesposobnosti i dugotrajnog invaliditeta. Najčešće oboljenja zglobova sa kojima se svakodnevno srećemo su: osteoartritis „Degenerativna bolest zglobova“, reumatoidni artritis, ankilozirajući spondilitis, psorijazni artritisa i juvenilni reumatoidni artritis. Artritis predstavlja najčešću, a ponekad i jedinu manifestaciju reumatoloških oboljenja.

Istorijski razvoj saznanja o artritisu u reumatskim bolestima

Reumatske bolesti stare su koliko i ljudski rod. Iz prvog vijeka n.e. postoje zapisi u kojima se pominje pojam „Rheum“, što je prema tadašnjim shvatanjima predstavljalo „tečnost“ koja se kreće i zadržava na mjestima zapaljenja.Veliki broj Hipokaratovih zapisa (460-370 god.p.n.e.) sadrži opise simptoma i tadašnji pristup liječenju ovih oboljenja. Heberden je 1802 god. napisao kako je „Reumatizam“ zajedničko ime za bolove u zglobovima, ali i popratne brojne patnje koje još nemaju svojstveno ime i različitog su uzroka.

Tokom XIX vijeka, nekoliko doktora na bazi svojih kliničkih zapažanja, prepoznaju i izdvajaju znatan broj reumatskih od ostalih bolesti. Tako Brodie 1819 godine opisuje artritis spore progresije koji zahvata inicijalno ovojnicu zgloba, a vremenom dovodi do zglobne destrukcije, narušavanja okolnih mekih tkivnih struktura. 1858 god. Garrod daje definiciju navedenog oboljenja i uvodi pojam reumatoidni artritis.

Brzi napredak saznanja, prevashodno o patogenezi reumatskih oboljenja, obogaćen je razvojem biotehnologije, genetskog inženjeringa, novijeg datuma primjeni rekombinantnih i sintetskih peptida i genskoj terapiji. Reumatologija se kao subspecijalizacija pojavljuje 1940 godine. Evropsko udruženje reumatologa (EULAR) osnovano je 1947 godine, a njegov osnivač bila je i Jugoslavija.

Medicinski značaj zapaljenja zglobova

Problemi zapaljenja zglobova su značajni po svojoj učestalosti, kao i zbog svog progresivnog i hroničnog toka, koji bitno utiče na kvalitet života. Oni zahtjevaju skupu dijagnostiku, veliki broj dana odsustvovanja sa posla, skupo liječenje i posebno važno multidisciplinaran pristup. Sama činjenica da svaki sedmi bolesnik koji posjeti doktora, to čini zbog tegoba sa zglobovima, govori dovoljno govori o značaju problema za svaki zdravstveni sistem.

Najznačajniji faktor za nastanak oboljenja zglobova vezan je za genetsku predispoziciju, kada je za razvoj bolesti bitno prisustvo faktora rizika, pa se postavlja se pitanje: da li je moguće imati koncept primarne i sekundarne prevencije oboljevanja.

Ekonomski i funkcionalni uticaj zapaljenja zglobova

Od zapaljenja zglobova oboljevaju najproduktivniji dijelovi populacije. Svega 50% bolesnika mlađih od 65 godina sa dijagnozom reumatoidni artritis (RA) radi 10 godina nakon postavljanja dijagnoze. Tako, u SAD je 1992 godine artritis bio vodeći uzrok radne nesposobnosti, što je za posljedicu imalo direktne troškove od oko 64 milijarde dolara. Trajna radna nesposobnost javlja se kod 85% oboljelih od RA nakon 10 godina trajanja bolesti. Oboljeli od mišićno-skeletnih bolesti koštaju SAD oko 3.3 % ukupnog nacionalnog dohodka, 315 miliona posjeta doktoru, 1.5 miliona dana odsustva sa posla. Oko 40% oboljelih ukazuju na neki oblik poremećaja funkcije kretanja.

Najučestaliji problem među ovom grupom oboljenja je  osteoartritis ili poznatiji kao termin „degenerativni reumatizam“. Na žalost, u našoj zemlji ne postoje potpuni podaci o troškovima koje nose ova oboljenja. Samo u 2009. godini sredstva uložena u nesteroidne antiinflamatorne lekove (NSAIL) u RS iznose 226.540 KM

Epidemiologija:

Bolesti zglobova su među najčešćim hroničnim oboljenjima. Smatra se da oko 10-20% stanovnika svijeta ima neko prolazno ili trajno oboljenje zglobova. Jedna od studija provedena u americi 1994 godine na 3501 stanovnika sa RA, pokazuje da je stepen smrtnosti ovih bolesnika dvostruko veći u odnosu na zdravu populaciju. Pokazano je da gotovo 50% osoba starijih od 60 godina boluje od neke od degenerativnih bolesti. Reumatioidni artritis je najčešće viđena bolest između Sistemskih bolesti vezivnog tkiva. Učestalost oboljevanja se kreće od 0.5 do 1.5% u različitim dijelovima svijeta. Učestalost gihta među muškarcima je oko 1.5%.

Prema statistikama u okruženju može se reći da u Republici Srpskoj oko 12 000 osoba boluje od hroničnih artritisa (reumatoidni artritis oko 8000, psorijazni artritis i ankilozirajući spondilitis oko 2500 obolelih, Juvenilni reumatoidni artritis 1500). U Srbiji je broj oboljelih od hroničnih artritisa po statističkim procjenama oko 50 000.

Stopa godina života korigovanih u odnosu na nesposobnost i standardizovanih u odnosu na starost (DALY stopa za RA) prema proceni Svetske Zdravstvene Organizacije (SZO) za 2004. godinu (objavljeno 2009 godine) iznosi za BIH 137 na 100.000 stanovnika i za oko 70% je veća u odnosu na većinu članica EZ, kao i u odnosu na (Srbiju 137, Rusija 138, Albanija 142, Hrvatska, Irska i Slovenija 84, Austrija 83, Finska 86, Grčka 81, Italija 82). To konkretno znači da BiH ima oko 70% više invaliditeta zbog RA u odnosu na Hrvatsku, Sloveniju, a istu stopu kao Albanija, Srbija, Poljska. Podaci preuzeti sa oficjelnog sajta SZO.

Uzrok nastanka bolesti i faktori predispopzicije:

Zajednički imenitelj gotovo svih hroničnih artritisa je nepoznat i/ili nedovoljno jasan uzrok nastanka oboljenja. Ispitivanja na blizancima pokazuju da je uticaj gena na razvoj bolesti zastupljen sa oko 60% rizika. Pol, godine života, infektivni agensi, spoljašnja sredina, načina života, rada i ishrane igraju važanu ulogu u nastanku, toku i ishodu bolesti.

Pušenje cigareta, alkohol, gojaznost su ozbiljni faktori rizika na koje možemo uticati.

Sa druge strane dobar izbor obuće, ishrana bogata vitaminima, mineralima kao i ciljana fizička aktivnost, obezbjeđuju kvalitetnu građu elemenata zgloba, jake mišiće koji održavaju stabilnost zgloba


Opšte karakteristike zapaljenja zglobova:

 Dijagnoza ove grupe oboljenja bazira se na osnovu postavljenih klasifikacionih kriterija. Kriterijumi su zasnovani na kliničkim odlikama, dobi bolesnika, biohemijskim, imunoserološkim a povremeno i drugim dijagnoznim alatkama u vezi sa bolešću. Sistemske bolesti vezivnog tkiva dovode do nepovratnih oštećenja tkiva i organa. Reumatoidni artritis i njegove varijabile kao: Juvenilni idipatski artritisi kod djece, Stilova bolest su najčešće zastupljeni. Kod reumatodinog artritisa oštećenja zglobova su najveća tokom prve dvije godine bolesti. Ova saznanja zasnovana na medicinskim dokazima, opredjeljuju koncept liječenja koji podrazumjeva „ranu agresivnu terapiju“.

Kako prepoznati reumatoidni artritis:

Bolest se uobičajeno ispoljava simetričnim otokom, bolom zglobova šaka, stopala ali i ostali zglobovi su često zahvaćeni. Oboljenje zglobova traje duže od četiri nedelje, a prati ga jutarnja zakočesnot koja se održava duže od jednog sata. Kod jednog dijela oboljelih javljaju se znaci bolesti i na drugim organima. Uzrok nastanka oboljenja nije dovoljno poznat, a razvoj zapaljenskog procesa je u dobroj mjeri izučen. Načelno, bolest se razvija naglo, ima dugotrajan tok, dovodi do narušavanja građe zgloba, smanjene pokretljivosti, narušava kvalitet života do potpune invalidnosti.

Posljedice koje nastaju kod neadekvatno liječenih su dramatične

Degenerativna zapaljenja zgloba:

Predstavljaju veliku grupu hroničnih, umjereno progresivnih bolesti koje imaju rijetko sistemski karakter. Učestalije su u određenim porodicama, uzrok etiologija je nepoznata, ali je poznato da povrede, infekcije, funkcionalni izmjenjene strukture zgloba i mekih tkiva dovode do promjena u anatomskim, histološkim i fizičkim svojstvima vezivnog tkiva. Promjene koje nastaju u ovojnici zgloba, posljedično narušavaju kvalitet zglobne tečnosti-prehranu hrskavice i njenu degradaciju, istanjenje hrskavičnog tkiva a potom i narušavanje koštanih struktura. Kliničkom slikom dominira bol u zglobu, deformacija, narušena statika do gubitka fiziološke funkcije. Radiološki snimci pokazuju suženje zglobnog prostora, deformitete hraskavice a potom i kosti ispod nje.

Liječenje zapaljenja zglobova

Oko 15% oboljelih od hroničnih artritisa ima težak oblik bolesti koji dovodi do invaliditeta. Ciljevi lečenja hroničnih artritisa su smanjenje aktivnosti bolesti, sprečavanje strukturnih oštećenja i na taj način prevencija invalidnosti.

Opšti principi liječenja artritisa

 Rana dijagnoza- uvažavajući značaj dijagnostičkih kriterijuma

  • Procjena aktivnosti bolesti
  • Prognostički faktori
  • Najbolji Izbor liječenja
  • Praćenje terapijskih efekata
  • Praćenje neželjenih efekata lijekova

Nepoznata ili nedovoljno poznata etiologija, te nešto bolje poznat patogenetski put opredjeljuju i modalitet liječenja artritisa. Prevencija bolesti podrazumjeva: edukaciju i savjetovanje pacijenata, odmor, vježbe, fizikalnu terapiju, dijetetski režim ishrane, zaštitu kostiju, modifikaciju faktora rizika.

Činjenica da najveći dio ovih oboljenja ima i manifestacije na brojnim organima i njihova trajna  oštećenja opredjeljuje koncept „rane i agresivne“ terapije. Američko udruženje reumatologa (engl. American college of rheumatology - ACR) preporučuje striktnu kontrolu bolesti, intenzivniju terapiju, kombinaciju više lijekova, te primjenu kortikosteroida u zglob i intramuskularno.

Načelo terapije lijekovima se zasniva na primjeni lijekova koji modifikuju tok bolesti (LKMTB), uz ranu primjenu kortikosteroida u što kraćem vremenkom roku. Kod jedne grupe oboljelih ovakav modalitet liječenja ne postiže potpunu kontrolu bolesti. Kod njih se primjenjuju lijekovi nove generacije „Biološki lijekovi“. U Kliničkom centru Banja Luka jednom dijelu pacijenata je bila dostupna biloška terapija. Kod ove grupe bolesnika postignuto je značajno poboljšanje vrednovano smanjenjem broja otečenih zglobova (sa 16,54 na 4,18), smanjenje broja bolnih zglobova (sa 10.02 na 4,17), kao i pad sedimentacije (sa 46,54 na 16,35). Značajno je poboljšan kvaliteta života obolelih vrednovan smanjenjem HAQ skora (sa 1,89 ma 0,48) što ukazuje da su i ovi najteže oboleli postigli značajno poboljšanje funkcionalnosti i mogu da obavljaju redovne radne i životne aktivnosti.

Za sve oboljele od velikog značaja je fizikalna terapija, korišćenje ortopedskih pomagala, prevencija novih povreda zgloba.

 Svjetski Dan Artritisa, 12.oktobar obilježava se od 1996 godine pod pokroviteljstvom ARI (Arthritis Rheumatism International)